Welk niveau van de CO2-Prestatieladder heeft u nodig voor een aanbesteding?

De vraag "welk niveau heb ik nodig voor een aanbesteding?" heeft geen vast antwoord. De CO2-Prestatieladder is in een aanbesteding geen toelatingseis maar een gunningscriterium: u kiest zelf op welk CO2-ambitieniveau u inschrijft, en de opdrachtgever koppelt aan elk niveau een voordeel. Wat u wel moet weten, is met welk handboek de aanbesteding werkt (3.1 of 4.0), welk voordeel elk niveau oplevert en hoe u het niveau na gunning aantoont. Dit artikel behandelt de aanbestedingskant. De werking van de ladder zelf, de eisen per trede en de certificering staan in de CO2-Prestatieladder uitgelegd.

Niveau of trede: welk handboek gebruikt de aanbesteding?

SKAO publiceerde handboek 4.0 op 14 januari 2025. Daarin zijn de vijf niveaus van handboek 3.1 vervangen door drie treden. Volgens SKAO sluit trede 1 het meest aan bij niveau 3, trede 2 bij niveau 5, en gaat trede 3 verder dan elk niveau van 3.1. Tot 14 januari 2027 kunnen certificaathouders nog een audit op 3.1 laten doen; daarna is de overstap verplicht.

Voor aanbestedingen betekent dat: lopen er twee systemen naast elkaar. Kijk in de aanbestedingsleidraad welk handboek de opdrachtgever gebruikt. Dat bepaalt of u inschrijft op een niveau (1 tot en met 5) of op een trede (1 tot en met 3).

Welk certificaat telt in welke aanbesteding?

SKAO geeft in de FAQ deze omrekening voor aanbestedingen op basis van 3.1:

Andersom werkt het niet. Een 3.1-certificaat is volgens SKAO niet geldig in een aanbesteding op basis van 4.0. Bestaande 3.1-certificaten blijven geldig tot de volgende jaarlijkse audit, uiterlijk tot 14 januari 2028. SKAO adviseert aanbestedende diensten om vanaf 14 januari 2027 geen 3.1 meer te gebruiken.

Heeft u nu een 3.1-certificaat op niveau 3 en schrijft u vooral in bij opdrachtgevers die al op 4.0 zijn overgestapt, dan levert dat certificaat daar geen voordeel meer op. Wie op niveau 3 zit, kan in de meeste gevallen met vergelijkbare inspanning naar trede 1. Wie op niveau 5 zit, kijkt naar trede 2; die audit is onder 4.0 altijd een initiële audit.

Hoe het gunningvoordeel werkt

De ladder wordt gebruikt binnen de beste prijs-kwaliteitverhouding. Inschrijvers geven hun CO2-ambitieniveau op en hoe ze dat willen aantonen; het gekozen niveau komt in het contract. De opdrachtgever vertaalt elk niveau naar een voordeel, meestal een fictieve korting op de inschrijfprijs. Die korting telt alleen voor de rangschikking. U ontvangt de volle contractprijs.

De hoogte van de korting is geen landelijk vast getal. Twee voorbeelden uit primaire bronnen:

• Handreiking van SKAO: de Handreiking Aanbesteden 4.0 rekent met een voorbeeldstaffel van 5, 10 en 15 procent fictieve korting voor ambitieniveau 1, 2 en 3. SKAO adviseert een oplopend voordeel, omdat trede 2 en 3 de keten omvatten.
• Rijkswaterstaat: neemt handboek 4.0 op in de aanbestedingsleidraad voor GWW-aanbestedingen die vanaf 1 juli 2026 op TenderNed verschijnen. De inschrijfsom wordt fictief verlaagd met 2 procent bij trede 1, 4 procent bij trede 2 en 6 procent bij trede 3. Voor aanbestedingen die vóór 1 juli 2026 zijn gepubliceerd, blijft 3.1 gelden; een 4.0-certificaat wordt daar via de overgangsregeling gewaardeerd op de niveaus van 3.1.

Wat de korting in euro's betekent: bij een inschrijving van 2 miljoen euro bij Rijkswaterstaat is trede 1 een fictieve verlaging van 40.000 euro, trede 2 van 80.000 euro en trede 3 van 120.000 euro. Of dat de doorslag geeft, hangt af van de prijsverschillen met andere inschrijvers en van de overige kwaliteitscriteria.

Welk niveau kiest u?

Omdat u zelf het ambitieniveau kiest, is de vraag eigenlijk: welk niveau kunt u waarmaken binnen de termijn, en wat levert het extra op? Drie afwegingen:

1. Wat heeft u nu? Met een geldig certificaat weet u welk niveau u zonder extra werk kunt aanbieden. Zonder certificaat kunt u alsnog inschrijven op een niveau dat u na gunning gaat halen.
2. Wat vraagt de stap naar het volgende niveau? Trede 1 gaat over de eigen uitstoot (scope 1 en 2). Trede 2 vraagt een kwantitatief beeld van de keten van uw belangrijkste activiteiten en een klimaattransitieplan voor 5 tot 10 jaar. Dat is een wezenlijk groter traject. De eisen per trede staan in de CO2-Prestatieladder uitgelegd; de tredekeuzetool van SKAO geeft een snelle eerste inschatting.
3. Wat is het verschil in voordeel? Neem de staffel uit de leidraad en reken uit wat één niveau hoger oplevert op uw gebruikelijke inschrijfsommen. Bij Rijkswaterstaat is dat per stap 2 procentpunt.

Kijk ook vooruit. Op TenderNed ziet u welke opdrachtgevers in uw markt de ladder gebruiken en met welk handboek. Schrijft u vooral in bij opdrachtgevers die naar 4.0 gaan, dan is een 3.1-certificaat een aflopende investering.

Na gunning: certificaat of projectverklaring

U hoeft bij inschrijving nog niet gecertificeerd te zijn. Volgens de SKAO-FAQ moet u na gunning binnen een jaar aantonen dat u aan het aangeboden niveau voldoet. Dat kan op twee manieren:

• Certificaat: geldt voor alle aanbestedingen met het gunningscriterium en blijft drie jaar geldig, met jaarlijkse controleaudits.
• Projectverklaring: een verklaring van een certificerende instelling die eenmalig geldt, alleen voor dat project.

Wie een paar keer per jaar met de ladder inschrijft, is met een certificaat doorgaans goedkoper uit dan met een projectverklaring per opdracht. De opbouw van de kosten staat in wat kost certificering op de CO2-Prestatieladder.

Sanctie als u het niveau niet haalt

Haalt u het aangeboden niveau niet, dan volgt de sanctie die de opdrachtgever vooraf in de stukken heeft opgenomen. SKAO adviseert een sanctie die groter is dan het genoten gunningvoordeel en noemt een factor 1,5 als voorbeeld. Rijkswaterstaat hanteert onder 4.0 een sanctie van 1,5 keer het genoten fictieve voordeel. Bied dus geen trede aan die u binnen een jaar niet haalt.

Inschrijven als combinatie

Schrijft u in als combinatie en toont u het niveau aan met certificaten, dan bepaalt de partner met het laagste niveau het maximale ambitieniveau van de combinatie. Een projectverklaring voor de combinatie is het alternatief.

Is de CO2-Prestatieladder een eis in aanbestedingen?

Nee. SKAO stelt dat de ladder niet geschikt is als geschiktheidseis of selectiecriterium. Een aanbesteding die een certificaat als toegangsvoorwaarde stelt, wijkt dus af van wat de eigenaar van het systeem adviseert. In de praktijk voelt de ladder in bouw en infra wel als vereiste: wie zonder ambitieniveau inschrijft, mist het voordeel dat concurrenten wel krijgen.

Advies inschakelen voor de aanbesteding

Bij een aanbesteding gaat het om twee vragen: welk niveau kunt u binnen een jaar waarmaken, en wat moet er gebeuren om dat aan te tonen? Een adviseur kan helpen bij die inschatting, bij de footprint en bij het reductieplan. SKAO beperkt de rol van een adviseur wel: uw organisatie implementeert en beheert het systeem zelf, en bij de audit treedt een eigen medewerker op. Waar u op let bij de keuze van een adviseur, staat in de CO2-Prestatieladder uitgelegd. Voor het voorbereidende werk zijn ook CO2-voetafdruk berekenen voor uw bedrijf en een CO2-reductieplan opstellen bruikbaar.