Wat is een LCA? Levenscyclusanalyse laten uitvoeren: kosten en stappenplan

Kort antwoord: een LCA (levenscyclusanalyse, Engels: Life Cycle Assessment) berekent de milieu-impact van een product of dienst over de hele levenscyclus, van grondstofwinning tot afval. De methode ligt vast in ISO 14040 en ISO 14044. Een screenings-LCA kost circa €2.000–€6.000 en duurt 2–4 weken; een volledige LCA kost circa €8.000–€35.000 en duurt 8–20 weken.

Opdrachtgevers vragen ernaar, aanbestedingen in de bouw rekenen ermee en wie een EPD wil publiceren, kan niet zonder. Hieronder leest u wat een LCA is, wanneer u er een nodig heeft, wat die kost en wie hem voor u kan maken.

Wat is een LCA? Betekenis van levenscyclusanalyse

Een levenscyclusanalyse is een gestandaardiseerde methode om de milieu-impact van een product, dienst of systeem te kwantificeren over de volledige levenscyclus: grondstofwinning en productie, transport en gebruik, en de verwerking aan het einde van de levensduur (afval, recycling of hergebruik). De methode ligt vast in twee normen, die beide in 2022 door ISO zijn herbevestigd en nog gelden:

• ISO 14040:2006: principes en kader;
• ISO 14044:2006: eisen en richtlijnen, waaronder rapportage en kritische review. Zie ook het begrip ISO 14044.

Een LCA is breder dan een CO2-footprint. Naast broeikasgassen gaat het om landgebruik, watergebruik, grondstofuitputting, verzuring, vermesting en toxiciteit. Wie alleen de klimaatimpact van een product nodig heeft, laat een product carbon footprint (ISO 14067) maken: in feite een deelresultaat van een LCA. Voor een EPD of een vergelijkende milieuclaim heeft u een volledige LCA nodig. Een LCA is ook iets anders dan de CO2-voetafdruk van een organisatie: die meet alle emissies van een bedrijf over een jaar, een LCA de impact van één product. En levenscycluskosten (LCC) zijn weer iets anders: die tellen de financiële kosten over de levensduur, niet de milieu-impact. Zie ook het begrip LCA.

De vier fasen van een LCA

1. Doel en reikwijdte: waarvoor dient de LCA, welk product, welke functionele eenheid en welke levensfasen?
2. Inventarisatie (LCI): alle in- en outputs verzamelen: grondstoffen, energie, water, emissies naar lucht, water en bodem.
3. Impactbeoordeling (LCIA): de data omrekenen naar milieu-impactcategorieën, zoals klimaatverandering in kg CO2-equivalent.
4. Interpretatie: hotspots vinden, gevoeligheid toetsen en conclusies trekken voor productverbetering of communicatie.

Systeemgrenzen: wieg tot poort, graf of wieg

• Van wieg tot poort (cradle-to-gate): grondstofwinning, transport naar de fabriek en productie. Het eenvoudigst en geschikt voor halffabricaten, of als input voor scope 3 categorie 1 van uw afnemers.
• Van wieg tot graf (cradle-to-grave): de volledige levenscyclus, inclusief gebruik en afvalfase. Gebruikelijk voor consumptiegoederen, elektronica en voertuigen, en de basis van de Europese milieuvoetafdrukmethode (PEF), die de Commissie in Aanbeveling (EU) 2021/2279 aanbeveelt. Die aanbeveling is niet bindend.
• Van wieg tot wieg (cradle-to-cradle): een circulaire variant waarin hergebruik, recycling en terugwinning van materialen worden meegenomen.

Impactcategorieën in een LCA

Welke impactcategorieën u rapporteert, hangt af van de norm of PCR. Voor bouwproducten volgt de Europese bouwproductenverordening in bijlage II van Verordening (EU) 2024/3110 dezelfde indeling als EN 15804+A2: klimaatverandering (totaal, fossiel, biogeen en landgebruik), ozonlaagaantasting, verzuring, vermesting van zoet water, zeewater en land, fotochemische ozon, uitputting van mineralen en metalen en van fossiele brandstoffen, watergebruik, fijnstof, ioniserende straling, ecotoxiciteit, humane toxiciteit (kanker en niet-kanker) en landgebruik. De Nederlandse MPG-berekening werkt sinds 1 juli 2026 met 19 milieu-impactcategorieën in plaats van 11.

LCA in de bouw: MKI en milieuprestatie gebouwen (MPG)

In de Nederlandse bouw is de LCA geen keuze maar de rekenbasis van de regelgeving. De Stichting Nationale Milieudatabase beheert de Bepalingsmethode Milieuprestatie Bouwwerken; versie 2.0 is sinds 1 juli 2026 van kracht en bouwt op EN 15804+A2. Daaruit volgen twee getallen (Stichting NMD):

• MKI (milieukostenindicator): één score in euro's, waarin alle impactcategorieën met vaste weegfactoren (schaduwprijzen) zijn opgeteld. In de grond-, weg- en waterbouw wordt de MKI op projectniveau berekend en steeds vaker als gunningscriterium in aanbestedingen gebruikt.
• MPG (milieuprestatie gebouwen): de MKI van alle materialen en installaties van een gebouw, omgerekend naar euro per m² bruto vloeroppervlak per jaar. De MPG is verplicht voor nieuwbouw.

De grenswaarden staan in artikel 4.159 en tabel 4.158 van het Besluit bouwwerken leefomgeving. Sinds 1 juli 2026 geldt ten hoogste 1,6 voor woonfuncties, 1,55 voor kantoorfuncties, 1,85 voor onder meer bijeenkomst-, gezondheidszorg-, industrie-, onderwijs-, sport- en winkelfuncties en 1,8 voor overige gebruiksfuncties. Tot 1 juli 2026 was dat 0,8 voor woningen en 1,0 voor kantoren boven 100 m². Volgens RVO zijn de hogere getallen een gevolg van de nieuwe rekenmethode, geen versoepeling. De berekening gebruikt alleen data uit de NMD. Fabrikanten krijgen hun product daarin via een LCA en een getoetste milieuverklaring; zie wat is een EPD en wat kost die.

Wanneer heeft u een LCA nodig? Is een LCA verplicht?

Er is geen algemene LCA-plicht. In vijf situaties heeft u er in de praktijk wel een nodig:

• U wilt een EPD publiceren. Een EPD is gebaseerd op een LCA die volgens een Product Category Rule (PCR) is gemaakt en onafhankelijk is geverifieerd. ISO 14025:2026 schrijft voor dat EPD's op ISO 14040 en 14044 rusten. Zie EPD opstellen: stappenplan en kosten.
• U levert bouwproducten. MPG- en MKI-berekeningen gebruiken data uit de NMD, en de bouwproductenverordening (EU) 2024/3110 vraagt per productfamilie stapsgewijs om milieuprestaties over de levenscyclus in de prestatie- en conformiteitsverklaring: de klimaatkenmerken vanaf 8 januari 2026, de overige vanaf 2030 en 2032.
• U wilt een groene claim onderbouwen. Vanaf 27 september 2026 passen de lidstaten Richtlijn (EU) 2024/825 toe. Claims richting consumenten als 'beperkte CO2-voetafdruk' mogen dan alleen als ze op het werkelijke levenscycluseffect van het product zijn gebaseerd, niet op compensatie. Een LCA volgens ISO 14040/14044 is daarvoor de gangbare onderbouwing. Wilt u claimen dat uw product beter scoort dan dat van een concurrent, dan vraagt ISO 14044 een vergelijkende LCA met kritische review door een panel. Zie ook wat bedrijven nog mogen claimen.
• U rapporteert onder de CSRD. Na Richtlijn (EU) 2026/470 geldt de CSRD voor ondernemingen met gemiddeld meer dan 1.000 werknemers en meer dan €450 miljoen netto-omzet; zie CSRD-drempelwaarden. De ESRS schrijven geen LCA voor, maar een LCA kan de klimaat- en grondstofcijfers in de waardeketen onderbouwen. Dezelfde richtlijn beschermt ondernemingen in de keten met gemiddeld niet meer dan 1.000 werknemers tegen onevenredige informatieverzoeken; een LCA-vraag van een grote klant is voor een mkb-leverancier dus vaak een commerciële vraag, geen wettelijke.
• U wilt uw product verbeteren. Een LCA laat zien welke materialen en processen de meeste impact veroorzaken. Dat is de basis voor eco-design in productontwikkeling en voor milieuwinst door circulair ontwerp.

Welke typen LCA bestaan er?

1. Screenings-LCA: snel en vereenvoudigd, op basis van generieke data. Geschikt om hotspots te vinden en te bepalen of een volledige LCA zin heeft. Doorlooptijd 2–4 weken. Kosten circa €2.000–€6.000.
2. Volledige LCA conform ISO 14040/14044: met product- of leveranciersspecifieke data, een heldere functionele eenheid en een afgebakende systeemgrens. Nodig voor EPD's en externe claims. Doorlooptijd 8–20 weken. Kosten circa €8.000–€35.000.
3. Vergelijkende LCA: een volledige LCA die twee of meer alternatieven vergelijkt en openbaar wordt gemaakt. Vereist een kritische review door een panel van deskundigen. Kosten circa €15.000–€50.000.

Wat kost een levenscyclusanalyse?

De bedragen hierboven zijn indicatieve bandbreedtes van de redactie, geen gepubliceerde tarieven; vraag altijd offertes op. Vier factoren bepalen waar u in die bandbreedte uitkomt:

• Complexiteit van het product: hoeveel componenten, toeleveranciers en productiestappen?
• Beschikbaarheid van data: heeft u energieverbruik en materiaalgewichten per product, of moet het bureau die reconstrueren?
• Doel van de LCA: een interne screening vraagt minder documentatie dan een LCA voor een EPD of een openbare vergelijking.
• Review en verificatie: een externe toetser of reviewpanel is een aparte opdracht, want die mag niet het bureau zijn dat de LCA maakte.

Een product met een korte keten en standaardmaterialen is goedkoop te analyseren; een maatwerkproduct met tientallen leveranciers in meerdere landen vraagt veel meer uren. Wilt u de LCA laten omzetten in een EPD, dan komen daar verificatie en registratiekosten bij. Die zijn uitgewerkt in wat kost een EPD.

Hoe lang duurt het maken van een LCA?

Een screenings-LCA duurt 2–4 weken. Een volledige LCA duurt 8–20 weken; de doorlooptijd hangt vooral af van hoe snel u en uw leveranciers data aanleveren. Voor een EPD komt daar 3–8 weken verificatie en 2–6 weken registratie bij. Reken voor een complete EPD dus op drie tot acht maanden.

Zo bereidt u een LCA voor

Een LCA is specialistisch werk in software als SimaPro of openLCA. Uw eigen team kan wel veel voorbereiden, wat het traject sneller en goedkoper maakt:

1. Functionele eenheid vaststellen. Resultaten worden uitgedrukt per functionele eenheid: een kilogram, een stuk, een m² of een jaar gebruik. Een goed gekozen eenheid maakt eerlijke vergelijking met alternatieven mogelijk.
2. Productsamenstelling en procesdata verzamelen. Een volledige materiaalboom (bill of materials) met gewichten per component, energieverbruik per productiestap in kWh of MJ, en transportafstanden en -modaliteiten in de keten.
3. Achtergronddata kiezen. Voor processen die u niet zelf meet, zoals staalproductie of elektriciteitsopwekking, gebruikt het bureau erkende databases zoals ecoinvent; voor de NMD komen daar de NMD-basisprocessen bij.
4. Modelleren en interpreteren. Het bureau bouwt het model en berekent de scores per impactcategorie. Bespreek de hotspots: daar levert productverbetering het meeste op.

Wie kan een LCA uitvoeren?

Een LCA laat u uitvoeren door een gespecialiseerd LCA-bureau of adviseur. Een overzicht staat bij aanbieders voor LCA. Is de LCA bedoeld voor de Nederlandse bouw, kies dan een opsteller die de Bepalingsmethode kent; de Stichting NMD publiceert een lijst van erkende LCA-opstellers en LCA-toetsers. Vraag bij de selectie naar:

• ervaring met uw productcategorie en de PCR die erbij hoort;
• de gebruikte software en database;
• bij een EPD-traject: ervaring met het EPD-programma waar u wilt registreren (NMD, MRPI, The International EPD System of een buitenlands programma, zie aanbieders voor EPD);
• wie de onafhankelijke verificatie of review doet, en wat die kost.

Zelf doen of uitbesteden?

Een screenings-LCA kunt u deels zelf doen met gratis software als openLCA, mits u zich in de methode verdiept en toegang heeft tot geschikte achtergronddata. Voor EPD's, externe claims en vergelijkende studies is een extern bureau in de praktijk nodig, al is het maar omdat de verplichte verificatie of review onafhankelijk moet zijn. Een hybride aanpak is gebruikelijk: u verzamelt intern de data, het bureau modelleert en de toetser controleert. Bedrijven die veel LCA's nodig hebben, zoals fabrikanten van bouwmaterialen of verpakkingen, bouwen vaak eigen kennis en een softwarelicentie op; voor een enkele LCA is uitbesteden efficiënter.

Wat doet u met de resultaten?

• Eco-design: welke materialen of productiestappen kunt u vervangen door varianten met minder impact?
• Product carbon footprint: een onderbouwde CO2-waarde per product voor offertes en klantvragen.
• Scope 3-rapportage: uw afnemers gebruiken uw productdata in hun scope 3 categorie 1; u zelf heeft gebruiksfasedata nodig voor categorie 11 (gebruik van verkochte producten). Zie scope 3-emissies berekenen.
• EPD en NMD: de route naar MPG- en MKI-berekeningen in de bouw.
• Claims: onderbouwing van milieuclaims; zie ook greenwashing herkennen.

Een LCA levert het meest op bij producten waarvan de impact over meerdere levensfasen verspreid ligt: bouwmaterialen, elektronica, voertuigen, verpakkingen en voedingsmiddelen.